Osiedle TOR Podskarbińska
52°14′57″N 21°04′23″E/52,249167 21,073056 Południowa część osiedla. Widok z lotu ptaka od strony północno-wschodniej (2025) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miasto | |
| Dzielnica | |
| Data budowy |
1935–1938 |
| Architekt |
Natalia Hiszpańska, |
Położenie na mapie Warszawy  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |
| 52°14′57″N 21°04′23″E/52,249167 21,073056
| |
Osiedle TOR Podskarbińska, Osiedle TOR Grochów lub Osiedle Towarzystwa Osiedli Robotniczych (TOR)[1][2][3] – osiedle mieszkaniowe w dzielnicy Praga-Południe w Warszawie[1].
Położenie i charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Osiedle znajduje się w stołecznej dzielnicy Praga-Południe, na obszarze Miejskiego Systemu Informacji Grochów[4][5]. Składa się z 10 budynków z adresami: ul. Kobielska 96, 98, 100, ul. Podskarbińska 7, 7A, 7B i ul. Stanisławowska 3, 5, 7 i 9[1][2]. Cztery bloki mieszkalne przedzielone lokalami usługowymi usytuowano wzdłuż ulicy Stanisławowskiej a pozostałe, połączone łącznikami, między ulicami Kobielską i Podskarbińską[6]. Pierwotna działka, przekazana inwestorowi przez Zarząd Miejski w 1937 roku, miała powierzchnię 26 779 m² i była warta 535 580 zł[7].
Osiedle zaprojektowano na potrzeby Towarzystwa Osiedli Robotniczych, powstałego w 1934 roku[3][8]. Było drugim tego typu powstałym w stolicy po osiedlu TOR Koło; zostało sfinansowane ze środków własnych[3][1]. Było objęte programem budowy tanich mieszkań dla robotników, rzemieślników i pracowników umysłowych – ich czynsz nie mógł w założeniu przekraczać 10% wartości zarobków, a dochody robotnika nie mogły przekraczać 250 zł miesięcznie[8][1].
Osiedle wybudowano w latach 1935–1938[1][3]. Za autorów projektu architektonicznego uznaje się (według różnych źródeł, w kolejności alfabetycznej): Natalię Hiszpańską, Lucynę Nowak-Markowicz, Romana Piotrowskiego i Mirosława Szabuniewicza[1][3]. Nie jest jednak do końca jasne, czy część osób nie była odpowiedzialna za inne czynności niż samo projektowanie (np. nadzór budowlany czy pomoc kreślarska)[6].
Na terenie osiedla planowano wybudowanie Domu Społecznego, a także kolejnych 7 bloków mieszkalnych, jednak z powodu wybuchu II wojny światowej plany te nie zostały zrealizowane[7][9][6].
W jednym z mieszkań przy ul. Podskarbińskiej 7 mieściła się w 1945 siedziba oddziału Polskiej Partii Socjalistycznej[10].
Standard mieszkań
[edytuj | edytuj kod]Budynki mają po 4 kondygnacje i pierwotnie mieściły mieszkania jedno- i półtoraizbowe o powierzchni 19,5–37 m² z kuchniami, ubikacjami i piecami kaflowymi[1][9]. Według wytycznych opracowanych przez Towarzystwo Osiedli Robotniczych, wznoszone lokale mieszkalne nie powinny przekraczać 36 m²[6]. W standardach stosowanych w budownictwie robotniczym o tak niewielkiej powierzchni przewidywano instalację ustępów oraz umywalek wewnątrz lokali, natomiast łazienki oraz funkcje pralnicze były wspólne dla kilku lokali[9] i lokowano je w pomieszczeniach wspólnych, poza mieszkaniami.
W budynkach zrealizowanych na Grochowie wyodrębnić można trzy podstawowe typy lokali: jednoizbowe o metrażu 19,5 m² oraz dwa warianty mieszkań półtorapokojowych – o powierzchni 31 m² oraz 36,5–37 m²[6]. Najliczniejszą kategorię stanowiły mieszkania półtorapokojowe, przy czym w zabudowie przy ulicy Stanisławowskiej przeważał największy z typów.
Poszczególne budynki projektowano jako układ powtarzalnych sekcji, w których znajdowały się cztery mieszkania o identycznym układzie. Wyjątek stanowiła część skrajna, mieszcząca blok sanitarny[6]. Mniejsze mieszkania półtorapokojowe lokalizowano natomiast w obiektach połączonych łącznikami.
Łącznie powstało 605 mieszkań – po ok. 60 na budynek[9][7], uzupełnionych o kilka lokali usługowych, gdzie początkowo mieściły się jatka, paszteciarnia i sklep spożywczy[9][6]. Najniższe kondygnacje miały służyć jako schrony przeciwlotnicze i zostały wykorzystane podczas II wojny światowej[9][6].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Budynki zostały wzniesione równolegle, w układzie liniowym, przypominającym koszary[3]. Tworzą one wewnętrzne dziedzińce i trakty komunikacyjne z elementami zieleni[3]. Część z nich spinają charakterystyczne poprzeczne ceglane galerie, z podłużnymi wąskimi oknami, wsparte na betonowych słupach[3][1]. Mieściły one pierwotnie pomieszczenia wspólne, jak łazienki, pralnie i suszarnie[1]. W późniejszym okresie zostały przebudowane na mieszkania, zamurowano też dużą część okien i wybito nowe[3][9]. Podobną funkcję wspólną w blokach od strony Stanisławowskiej pełniły specjalnie wyodrębnione piony[6].
Osiedle zostało wybrane przez Martę Leśniakowską do katalogu 299 obiektów z ogólnej liczby ok. 2000 z lat 1918–1939, które są najbardziej reprezentatywne dla Warszawy tego okresu i przedstawiają odpowiedni poziom architektoniczny[3]. Autorka określiła architekturę zespołu mieszkaniowego jako funkcjonalistyczną z elementami awangardy, na które składają się zestawienie gładkich tynków budynków i czerwonej cegły-licówki łączników oraz pasy wąskich okien[3]. Przypomina pod tym względem osiedle TOR Koło[3].
Poszczególne budynki wraz z łącznikami znajdują się indywidualnie od 24 lipca 2012 w gminnej ewidencji zabytków m.st. Warszawy (ID: PPD06325, PPD06765, PPD06766, PPD06767, PPD06868, PPD06869, PPD06911, PPD06912, PPD06913, PPD06914), natomiast cały układ urbanistyczny i zespół budowlany zostały ujęte w ewidencji 18 października 2019 (PPD35474)[2].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]
|
.jpg/250px-Osiedle_TOR_Podskarbi%c5%84ska_1939_(1).jpg)
.jpg/250px-Osiedle_TOR_Podskarbi%c5%84ska_1939_(2).jpg)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j Magdalena Piwowar, Cezary Polak, Anna Wrońska, GRO. Ilustrowany atlas architektury Grochowa, Warszawa: Fundacja Centrum Architektury, 2023, s. 12, 27, ISBN 978-83-964831-1-9.
- ↑ a b c Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków, Aktualny wykaz zabytków ujętych w gminnej ewidencji zabytków m.st. Warszawy [online], 27 października 2025 [dostęp 2025-11-13] [zarchiwizowane z adresu 2025-11-13].
- ↑ a b c d e f g h i j k l Marta Leśniakowska: Architektura w Warszawie 1918–1939. Warszawa: Arkada Pracownia Historii Sztuki, 2006, s. 3, 190. ISBN 83-60350-00-0.
- ↑ Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Geoportal krajowy. geoportal.gov.pl. [dostęp 2025-04-15].
- ↑ Rada Gminy Warszawa-Centrum, Uchwała Nr 389/XXXVI/96 Rady Gminy Warszawa-Centrum z dnia 19 września 1996 r. [online] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-22].
- ↑ a b c d e f g h i Karolina Matysiak, Zespół mieszkaniowy Towarzystwa Osiedli Robotniczych na warszawskim Grochowie, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, Politechnika Warszawska, Wydział Architektury, 2014, s. 33–61 [dostęp 2025-11-13].
- ↑ a b c Rozwój Grochowa, Kamionka, Saskiej Kępy w latach 1934–38, Warszawa: Drukarnia Współczesna, 1938, s. 44 [dostęp 2025-11-13].
- ↑ a b Barbara Petrozolin-Skowrońska (red.), Encyklopedia Warszawy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 226, 894, ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ a b c d e f g Julia Dragović, Osiedle TOR na Grochowie. Bloki wybudowano solidne niczym schrony; były odpowiedzią na potężny kryzys mieszkaniowy w Warszawie [online], 12 czerwca 2025 [dostęp 2025-11-13].
- ↑ P. P. S. na Kamionku, „Życie Warszawy” (59 (128) Rok II), Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 28 lutego 1945, s. 4 [dostęp 2025-11-13].
