Przejdź do zawartości

Urim i tummim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
La Voix de Dieu par l'Urim & le Thummim, grafika z 1705 roku autorstwa Jana Luykena. Widoczne słowo ברקת (barakat, pol. szmaragd)

Urim i tummim (urim we-tummim hebr. ‏אורים ותומים‎) – w starożytnym judaizmie święte losy służące arcykapłanowi do wyrokowania i wyjawiania Bożych sądów. Z urim i tummim mogli korzystać tylko królowie i przewodniczący sanhedrynu. Prawdopodobnie posługiwano się nimi do czasu zburzenia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej (586 p.n.e.) lub niedługo po ustanowieniu monarchii.

Biblia nie zawiera opisu, jak te losy wyglądały. W literaturze można znaleźć domniemanie, że były to dwa przedmioty, a nawet tezy o ich prawdopodobnych kolorach (biały i czarny). Nie ma jednak pewności, że chodzi o dwa przedmioty, bowiem końcówki liczby mnogiej obu członów sugerują, że mogło jednak chodzić nie o dwa, ale o większą liczbę świętych losów. Opisy biblijne wskazują, że urim i tummim mogły dawać także odpowiedź na bardziej skomplikowane pytania, nie tylko dawać wynik „tak” lub „nie”. W Biblii nie ma informacji ani czym były, ani z jakich materiałów były wykonane. Późniejsi badacze wysuwali wiele spekulacji na ten temat.

W języku hebrajskim termin „urim i tummim” przeszedł do mowy potocznej, a w tłumaczeniu łacińskim jest oddawany jako lux et veritas (światło i prawda).

Źródła

[edytuj | edytuj kod]

Według opisów biblijnych urim i tummim były przechowywane w pektorale (napierśniku efodu – Hoszen Miszpat: „napierśnik sądu”[1]), który arcykapłan nosił na piersi[2]. W Biblii wymienione są kilkakrotnie: Wj 28,15-30 (przy opisie pektorału); Kpł 8,7–8 (ustanowienie Aarona i jego synów kapłanami)[3]; Pwt 33,8 (Błogosławieństwo Mojżesza nad Lewim); Ezd 2,63 (wzmianka) i Ne 7,65 (wzmianka o zaginięciu[4]). Czasem Biblia nie wymienia nazwy przedmiotów wyroczni (ani urim i tummim, ani efodu), a mówi tylko o „radzeniu się Pana”[5].

Biblia nie wyjaśnia, czym dokładnie były, kiedy i jak się pojawiły, z jakich materiałów były wykonane ani techniki posługiwania się nimi. Mogły stanowić odpowiedniki losów, które oznaczały prawdziwość jednej z dwu opcji: tak lub nie. Według talmudystów wyrocznia była przekazywana poprzez uwypuklenie odpowiednich liter hebrajskiego alfabetu w imionach Dwunastu Plemion Izraela, które miały być wyryte na kamieniach umieszczonych na pektorale[6][5].

Średniowieczny kataloński rabin, komentator biblijny, lekarz, filozof i kabalista Nachmanides (Ramban) zwracał uwagę, że Tora nie mówiła o „wytworzeniu” urim i tummim, jak w przypadku innych elementów szat kapłańskich, ale o ich „umieszczaniu” (Wj 28,30) w pektorale. Więc, zdaniem rabina, nie były one dziełem rzemieślnika. Nachmanides zauważył także, że słowa Urim we-Tummim były poprzedzone rodzajnikiem (ה), co jego zdaniem wskazuje, że były to elementy znane Mojżeszowi już wcześniej, a później tylko umieszczone w napierśniku[7].

Z urim i tummim mogli korzystać tylko królowie i przewodniczący sanhedrynu. Według części opracowań posługiwano się nimi do czasu zburzenia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej (586 p.n.e.)[6][5], ale biblijne konteksty, w których wzmiankowane było używanie świętych losów, zdają się wskazywać, że przestano ich używać już dużo wcześniej – niedługo po ustanowieniu monarchii. W opisach z czasów króla Dawida Biblia nie wspomina o korzystaniu ze świętych losów[5]. Zdaniem Flawiusza blask szlachetnych kamieni na pektorale przestał się pojawiać około 135-105 r. przed Chrystusem, po śmierci Jana Hirkana[8][9].

Talmud spekulował na temat dalszych losów tych tajemniczych losów. Do realiów historycznych najbardziej zbliżona zadaj się być tradycja palestyńska, która mówi, iż działanie urim i tummim zakończyło się bardzo wcześnie – wraz ze śmiercią Samuela, Dawida i Salomona (Talmud Babiloński, Sota 48b)[10].

O urim i tummim wzmiankował fragment rękopisu z Qumran 4Q376 i utożsamiał te święte losy z dwunastoma szlachetnymi kamieniami umieszczonymi na pektorale efodu arcykapłana (por. Wj 28,9-12)[9].

Znaczenie nazw

[edytuj | edytuj kod]

Słowo urim bywa identyfikowane jako rzeczownik w liczbie mnogiej rodzaju męskiego słowa hebr. ‏’ûr‎ oznaczającego „ogień”/„blask ognia” oraz zbliżonego słowa ’ôr oznaczającego „światło”, „światłość”), więc najczęściej bywa tłumaczone jako światło. Natomiast słowo tummim (hebr. ‏tōm‎), rzeczownik w męskiej liczbie mnogiej najczęściej bywa tłumaczone jako „doskonałość”, ale również jako „czystość”, „niewinność” albo „prawda”[4]. Nie ma jednak pewności co do pochodzenia obu zagadkowych terminów[4]. Traktat Yoma(inne języki) (יומא) Talmudu Bawli (TB Yoma 73b) przedstawia wyjaśnienie: „Dlaczego nazywano je Urim we-Tummim? Urim, ponieważ czyniły swoje słowa oświecającymi; Tummim, ponieważ dopełniały swoje słowa”[1]. Współcześni badacze wysnuwają różne hipotezy i wiążą etymologię w słownictwie hebrajskim, akadyjskim, arabskim lub egipskim. Tummim bywa także wywodzone od arabskiego tamīma, a urim od egipskiego urei (dwie żmije – symbol królewski Egiptu)[4]. Samuel Rolles Driver(inne języki) spekulował, że termin tummim może pochodzić od akadyjskiego tummû (derywat tămîtu – „wyrocznia”), tym samym „urim i tummim” mogłoby oznaczać „wyrocznie i zaklęcia”[11][4].

W języku hebrajskim termin „urim i tummim” przeszedł do mowy potocznej, a w tłumaczeniu łacińskim jest oddawany jako jako lux et veritas[12].

Kształt, wygląd i budowa

[edytuj | edytuj kod]

Biblia nie zawiera opisu, jak wyglądały te przedmioty. Nie ma w niej ani informacji czym są, ani z jakich materiałów były wykonane[13][6]. Z opisu można jedynie wnioskować, że urim i tummim były małymi przedmiotami, które mieściły się w pektorale noszonym „na sercu Aarona”[13]. Często, acz bez uzasadnienia i dowodów materialnych, podawane jest twierdzenie, że termin urim i tummim oznaczał dwa przedmioty, np. kostki, kamienie lub patyki[14].

W literaturze przedmiotu można znaleźć domniemanie prawdopodobnych kolorów (biały i czarny), czy tezę iż wylosowanie jednego z dwóch przedmiotów oznaczało uzyskanie odpowiedzi „tak” lub „nie”. Jednak teksty biblijne nie potwierdzają, że tummim był losem korzystnym, a urim niekorzystnym. Raczej losy miały wartość umowną[13]. Średniowieczny rabin Aben Ezra twierdził nawet, że Urim we-Tummim były „wykonane ze złota i srebra”. Inni komentatorzy żydowscy owymi losami było dwanaście kamieni na napierśniku[15]. Z kolei fakt iż obie nazwy mają końcówki liczby mnogiej sugeruje, że mogło jednak chodzić nie o dwa przedmioty, ale o większą liczbę świętych losów[14]. Jedna z teorii wskazuje na fakt, że słowo urim zaczyna się od pierwszej litery alfabetu hebrajskiego (fenickiego) alef, a tummim od ostatniej jego litery – taw. Takie zestawienie sprawia, że łącznie te terminy tworzą hebrajską figurę retoryczną zwaną meryzmem(inne języki), polegającą na wskazaniu dwóch skrajnych punktów danego zbioru, dając efekt określenia „całości”, jak greckie alfa i omega[12]. Stąd jedna z teorii wskazuje, że tych losów mogło być 22, czyli tyle ile jest liter w alfabecie hebrajskim[14]. Z kolei Filon z Aleksandrii, Józef Flawiusz i talmudyczna tradycja żydowska wskazują, że losów mogło być 12. Liczba ta była rozumiana jako symbol kompletności[14][9]. Flawiusz pisał w „Dawnych dziejach Izraela” że Bóg zapowiadał wojownikom mającym toczyć bitwę zwycięstwo za pomocą dwunastu kamieni umocowanych do pektorału. Zapowiedź ta miała się ukazywać w postaci świetlistego blasku tryskającego z kamieni[9][8].

Teoria optująca za większą liczbą świętych losów składających się na urim i tummim zgadzałaby się z opisami biblijnymi, które wskazywały, że urim i tummim mogły dawać także odpowiedź na bardziej skomplikowane pytania, np. w Sdz 1,1n (por. też 20,18) („Po śmierci Jozuego Izraelici tak się pytali Pana: «Któż z nas pierwszy wystąpi do walki przeciwko Kananejczykom?» Pan odpowiedział: «Wystąpi Juda»”) czy 2 Sm 2,1 („Pytał znów Dawid: «Dokąd mam iść?» Odpowiedział [Pan]: «Do Hebronu»”). W innych fragmentach Biblii znajdują się opisy ciągnięcia świętych losów, by wyłonić winnego spośród grupy podejrzanych (np. 1 Sm 14,38-42; Joz 7,14nn)[16][17].

Żaden z biblijnych opisów nie wzmiankuje, jaka była technika ich używania. Niektórzy naukowcy stawiali nawet tezy, że owe święte losy nie miały formy materialnej[13]. Ani wygląd ani sposób korzystania z urim i tummim, czy też sposób interpretacji wyroczni nie są możliwe do ustalenia. Nie pozwalają na to zbyt lakoniczne opisy biblijne przy braku innych źródeł[16].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b Bakon 2015 ↓, s. 241.
  2. ↑ Majewski 2012 ↓, s. 98–99.
  3. ↑ Majewski 2012 ↓, s. 101.
  4. ↑ a b c d e Majewski 2012 ↓, s. 102.
  5. ↑ a b c d Majewski 2012 ↓, s. 105.
  6. ↑ a b c Iwona Kamila Brzewska: urim we-tum(m)im. [w:] Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2025-11-15]. (pol.).
  7. ↑ Bakon 2015 ↓, s. 241–242.
  8. ↑ a b Józef Flawiusz: Dawne dzieje Izraela. Antiquitates Judaicae. red. E. Dąbrowski. Poznań–Warszawa–Lublin: 1962, s. III, 215-230.
  9. ↑ a b c d Majewski 2012 ↓, s. 106.
  10. ↑ Majewski 2012 ↓, s. 106–107.
  11. ↑ The Modern Study of the Hebrew Language. W: Samuel Rolles Driver: The People and the Book. Essays on the Old Testament. red. A. Peake. Oxford: 1925, s. 90-91.
  12. ↑ a b Majewski 2012 ↓, s. 103.
  13. ↑ a b c d Majewski 2012 ↓, s. 103–104.
  14. ↑ a b c d Majewski 2012 ↓, s. 104.
  15. ↑ Bakon 2015 ↓, s. 242.
  16. ↑ a b Majewski 2012 ↓, s. 104–105.
  17. ↑ Bakon 2015 ↓, s. 243–244.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Urim_i_tummim&oldid=78287568”